XX əsrin 30-cu illərində Qafqaz mühacir siyasi elitası artıq təkcə itirilmiş müstəqilliyin xatirəsi ilə yaşayan bir çevrə deyildi. Bu mərhələdə əsas məqsəd keçmiş dövlətçiliyi eynilə təkrarlamaq deyil, onu daha dayanıqlı və uzunömürlü edəcək siyasi model formalaşdırmaq idi. Ona görə də mühacir düşüncəsindəki mərkəzi sual tədricən mahiyyətini dəyişdi: “Müstəqillik necə bərpa olunacaq?” sualı yerini “Müstəqillik hansı siyasi struktur üzərində qoruna bilər?” yanaşmasına verdi.
1918–1921-ci illər Qafqaz tarixində ilk modern dövlət quruculuğu təcrübəsi kimi yadda qalmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Gürcüstan Demokratik Respublikası və Ermənistan Respublikası qısa müddət ərzində parlament sistemi, hökumət strukturları, diplomatik nümayəndəliklər və ordu formalaşdırmağa nail olmuşdular. Xüsusilə Azərbaycan nümayəndə heyətinin Paris Sülh Konfransında iştirakı beynəlxalq tanınma istiqamətində atılan tarixi addım idi. Lakin bu dövlətlərin süqutu bir neçə ciddi struktur səbəbin nəticəsi oldu. Birinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşan beynəlxalq sistem periferik regionlara real təhlükəsizlik zəmanəti vermirdi. Eyni zamanda Bolşevik Rusiyası sürətlə güclənərək Qafqazı yenidən öz geosiyasi orbitinə qaytarmaq üçün hərbi güc tətbiq edirdi. Ən əsası isə Qafqaz daxilində vahid koordinasiya mexanizminin yoxluğu 1920–1921-ci illərdə regionun tamamilə sovetləşdirilməsi ilə nəticələndi. Bu acı təcrübə mühacir elita üçün mühüm bir dərsi üzə çıxardı: Problem müstəqillik ideyasında deyil, onun institusional zəifliyində idi.
1920-ci illərdə Avropanın müxtəlif şəhərlərinə yayılan Qafqaz siyasi elitası fərqli mərkəzlərdə fəaliyyət göstərirdi. Paris Azərbaycan mühacirətinin, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə isə ideoloji xəttin əsas simasına çevrilmişdi. Gürcü mühacirləri Fransa və Çexoslovakiyada, Şimali Qafqaz dairələri isə Varşava və Berlində cəmləşmişdi. Lakin bu coğrafi dağınıqlıq siyasi birliyə deyil, əksinə, parçalanmaya xidmət edirdi. Hər bir milli qrup fərqli siyasi xətt yürüdürdü: Azərbaycan mühacirəti türk dünyası ilə əlaqələrə, gürcülər Avropa sosial-demokrat dairələrinə, Şimali Qafqaz qrupları isə hərbi müqavimətə üstünlük verirdi. Bu fərqliliklər Qafqazın vahid siyasi subyekt kimi çıxış etməsinə mane olan əsas amil idi.
Vəziyyət 1926-cı ildə Polşanın təşəbbüsü ilə formalaşan “Prometey” hərəkatı ilə dəyişməyə başladı. SSRİ-ni daxildən zəiflətmək və şərq sərhədlərində geosiyasi "bufer zona" yaratmaq istəyən Varşava, Qafqaz mühacirləri üçün ilk ciddi koordinasiya platforması təqdim etdi. 1926–1934-cü illər arasında keçirilən görüşlər nəticəsində “Qafqaz birliyi” ideyası artıq abstrakt düşüncədən real siyasi müzakirə mövzusuna çevrildi.
1930-cu illərin əvvəllərində Avropada geosiyasi mənzərənin sürətlə dəyişməsi, xüsusilə 1933-cü ildə Almaniyada nasistlərin hakimiyyətə gəlməsi bütün təhlükəsizlik arxitekturasını sarsıtdı. Versal sisteminin çökməsi və beynəlxalq qaydaların qeyri-müəyyənliyi Qafqaz mühacir düşüncəsini daha realist və təhlükəsizlikyönümlü mərhələyə keçməyə məcbur etdi. Bu yeni düşüncənin institusional ifadəsi kimi 1934-cü ildə Qafqaz Konfederasiyası Paktı imzalandı. Sənəd milli müstəqilliklərin qarşılıqlı tanınmasını, xarici siyasətdə koordinasiyanı və SSRİ-yə qarşı birgə fəaliyyəti hüquqi öhdəlik səviyyəsinə qaldırdı.
1935-ci ildə Brüsseldə keçirilən konfrans isə bu prosesin zirvə nöqtəsi oldu. Qafqaz İstiqlal Komitəsinin Qafqaz Konfederasiyası Şurasına çevrilməsi sadəcə təşkilati dəyişiklik deyil, strateji transformasiya idi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və digər liderlər bu modeli üç əsas arqumentlə əsaslandırırdılar: 1918–1921 təcrübəsinin göstərdiyi zəiflik, böyük güclər qarşısında təkbaşına mübarizənin səmərəsizliyi və beynəlxalq sistemin kiçik dövlətləri qorumaqdakı acizliyi.
Bu dövrdə mühacir mühiti həm də xarici təzyiqlərin hədəfi idi. SSRİ-nin xüsusi xidmət orqanları (NKVD) mühacir təşkilatları daxildən parçalamaq üçün geniş kəşfiyyat əməliyyatları aparır, Almaniya isə mühacir qrupları üzərində sərt nəzarət tətbiq edirdi. Belə bir mürəkkəb şəraitdə konfederasiya modeli artıq ideoloji bir layihə deyil, konkret təhlükəsizlik mexanizmi kimi qəbul olunurdu. Təklif olunan modelə görə, hər xalq daxili işlərində suveren qalır, lakin xarici siyasət koordinasiya edilir, ümumi müdafiə sistemi yaradılır və siyasi qərarlar kollektiv şəkildə qəbul edilirdi.
Nəticə etibarilə, 1930-cu illərin Qafqaz mühacir elitası müstəqilliyi sadəcə bir hədəf kimi deyil, onu qoruyacaq institusional sistemlə vəhdətdə görürdü. Brüssel konfransı və “Prometey” hərəkatı çərçivəsində atılan addımlar Qafqaz siyasi düşüncəsinin milli mübarizədən regional və strateji modelə doğru inkişaf etdiyini sübut edir. “Qafqaz hər şeydən əvvəl qafqazlılar üçündür” prinsipi isə bu strategiyanın ana xəttini təşkil edirdi. Bu yanaşma həm regionun daxili potensialına güvənməyi, həm də xarici güclərdən asılılığın risklərini minimuma endirməyi hədəfləyən yetkin bir siyasi iradənin məhsulu idi.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat:
Mamulia, Giorgi & Abutalıbov, Ramiz. Odlar yurdu: Azərbaycan mühacirətinin siyasi tarixi. Bakı, 2015.
Tadeusz Swietochowski. Russian Azerbaijan, 1905–1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community. Cambridge: Cambridge University Press, 1985.
Svante E. Cornell. Small Nations and Great Powers: A Study of Ethnopolitical Conflict in the Caucasus. London: Curzon Press, 2001.
Vəli Xaspoladov
Tarix və beynəlxalq ərazi tədqiqatları üzrə araşdırmaçı