Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə aparan tarixi yol (1917–1918)
HC
1917-ci ilin Fevral inqilabından az sonra Rusiyada çar hakimiyyətinin süqutu regionlarda yeni idarəetmə boşluğu yaratdı. Bu boşluq xüsusilə Cənubi Qafqazda daha qabarıq şəkildə özünü göstərdi. Çünki bu region həm etnik baxımdan mürəkkəb idi, həm də strateji mövqeyinə görə müxtəlif siyasi qüvvələrin maraq dairəsində yer alırdı. Məhz belə bir şəraitdə, 1917-ci il martın 3-də Rusiya Dövlət Dumasının Cənubi Qafqazdan olan deputatlarının təşəbbüsü ilə Tiflisdə Zaqafqaziyanın İdarəsi üzrə Xüsusi Komitə yaradıldı.
Bu Komitənin yaradılması formal olaraq idarəetməni təmin etmək məqsədi daşısa da, faktiki olaraq bölgədə mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinin nəticəsi idi. Yəni Komitə daha çox keçid xarakterli bir orqan kimi formalaşmışdı və onun əsas məqsədi regionu Müvəqqəti hökumətin nəzarəti altında saxlamaqdan ibarət idi. Bu dəyişiklik göstərir ki, Rusiya daxilində siyasi böhran dərinləşdikcə mərkəzdən idarəetmə mexanizmləri regionlarda zəifləyir və yerli siyasi balanslar daha böyük rol oynamağa başlayırdı.
Komitənin tərkibi regionun əsas millətlərini Dövlət Dumasında təmsil edən deputatlardan ibarət idi. Komitəyə V. Xarlamov sədr, M. Papacanov, M. Cəfərov, K. Abaşidze və P. Pereverzev üzv təyin edilmişdi. Burada diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, tərkib müxtəlif millətləri formal şəkildə əhatə etsə də, real siyasi güc balansı bərabər deyildi. Bu qeyri-bərabərlik isə gələcəkdə Komitəyə olan ictimai etimadın zəifləməsinə səbəb olan əsas amillərdən birinə çevrildi.
Müvəqqəti hökumətin qərarlarına uyğun olaraq Komitəyə Cənubi Qafqazda geniş səlahiyyətlər verildi. Bu səlahiyyətlər ona idarəetmə funksiyalarını yerinə yetirmək imkanı yaratsa da, praktiki baxımdan bölgədə sabit idarəetmə sistemi formalaşdıra bilmədi. Çünki idarəetmə yalnız hüquqi səlahiyyətlərlə deyil, həm də siyasi legitimlik və ictimai dəstək ilə möhkəmlənir. Bu isə həmin dövrdə ciddi şəkildə çatışmırdı.
Nəticə etibarilə, Zaqafqaziyanın İdarəsi üzrə Xüsusi Komitə Müvəqqəti hökumətin regional idarə orqanı funksiyasını yerinə yetirməyə başladı. Lakin bu orqanın fəaliyyətində bir neçə əsas problem ortaya çıxdı. Əvvəla, Cənubi Qafqaz xalqları arasında bərabər təmsilçilik tam təmin olunmamışdı. İkincisi, aqrar məsələlər və sosial-iqtisadi problemlər üzrə vahid və ardıcıl siyasət mövcud deyildi. Üçüncüsü isə Komitə real güc strukturlarına nəzarət edə bilmirdi. Bu səbəblərə görə əhali tərəfindən ona etimad göstərilmədi və nəticədə o, güclü dövlət orqanı funksiyasını yerinə yetirə bilmədi.
Bu vəziyyət göstərir ki, formal idarəetmə strukturu yaratmaq hələ siyasi sabitlik demək deyildi. Əksinə, idarəetmə mexanizminin zəifliyi bölgədə siyasi parçalanmanı daha da gücləndirirdi.
1917-ci ilin mart ayının əvvəllərində Bakıda da oxşar proseslər baş verdi. Burada Müvəqqəti hökumətin ali hakimiyyət orqanı kimi İctimai Təşkilatların İcraiyyə Komitəsi yaradıldı. Bu komitənin formalaşması Bakının çoxmərkəzli siyasi strukturunu daha da mürəkkəbləşdirdi.
Komitənin tərkibinə həm fəhlə deputatları sovetlərinin, həm də şəhər dumasının və müxtəlif ictimai təşkilatların nümayəndələri daxil idi. Bu tərkib göstərir ki, Bakı artıq tək bir siyasi qüvvənin nəzarətində deyildi, əksinə, müxtəlif sosial və siyasi qrupların mübarizə meydanına çevrilmişdi. Xüsusilə neft sənayesinin mövcudluğu Bakını həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan strateji mərkəzə çevirirdi.
Komitəyə azərbaycanlı əhalinin nümayəndələri olan M. H. Hacınski və M. Ə. Rəsulzadənin daxil olması milli siyasi təmsilçiliyin formalaşmağa başladığını göstərirdi. Bu, eyni zamanda Azərbaycan milli hərəkatının siyasi səhnədə daha aktiv rol almağa doğru getdiyini ifadə edirdi.
Rusiyanın digər sənaye mərkəzlərində olduğu kimi, Bakıda da fəhlə və əsgər deputatları sovetlərinin yaradılması prosesi sürətləndi. 1917-ci il martın 7-də 52 deputatdan ibarət Bakı Deputatları Soveti formalaşdı. Lakin bu Sovetin tərkibinin əsasən qeyri-azərbaycanlılardan ibarət olması şəhərdə etnik və siyasi balansın qeyri-bərabər olduğunu göstərirdi.
Sovetə S. Şaumyanın qiyabi olaraq sədr seçilməsi bolşeviklərin Bakıdakı siyasi təsirinin artdığını bəyan edirdi. Bu durum isə gələcəkdə şəhərdə siyasi gərginliyin və qarşıdurmaların daha da dərinləşəcəyinə zəmin yaradırdı. Bakı Soveti Cənubi Qafqazın digər şəhərləri ilə müqayisədə daha güclü idi və bu güc əsasən təşkilatlanma ilə silahlı dayaqlara söykənirdi.
Müvəqqəti hökumətin milli siyasətinin əsasını “Rusiya bölünməzdir” prinsipi təşkil edirdi. Bu yanaşma formal olaraq dövlətin bütövlüyünü qorumağa yönəlsə də, real siyasi vəziyyətlə ziddiyyət təşkil edirdi. Çünki imperiya daxilində milli hərəkatlar artıq güclənmişdi və mərkəzləşdirilmiş idarəetmə sistemi zəifləyirdi.
Kadet, eser və menşevik kimi nüfuzlu partiyalar milli məsələnin həllini gələcək Müəssislər Məclisinə buraxmağı təklif edirdilər. Onlar milli-mədəni muxtariyyət ideyasını müdafiə etsələr də, bu yanaşma praktiki olaraq problemlərin təxirə salınmasına gətirib çıxarırdı. Bu isə milli hərəkatların daha radikal mövqe tutmasına səbəb olurdu. Fevral inqilabından sonra açıq fəaliyyətə keçən “Müsavat” partiyası Azərbaycanda siyasi qüvvələr arasında xüsusi çəkisi olan təşkilata çevrildi. Bu partiyanın sürətlə populyarlaşması təsadüfi deyildi. Çünki o dövrdə azərbaycanlı əhali həm siyasi təmsilçilik, həm də milli hüquqlar baxımından ciddi boşluq içində idi. “Müsavat” bu boşluğu doldurmağa çalışan əsas siyasi qüvvələrdən biri kimi çıxış edirdi.
Partiyanın irəli sürdüyü əsas ideya federativ Rusiya daxilində Azərbaycana milli-ərazi muxtariyyəti verilməsi idi. Bu tələb həmin dövrün reallığında radikal görünməsə də, imperiya mərkəzində qəbul edilməkdə çətinlik çəkirdi. Çünki Rusiya siyasi elitaları dövlətin bölünməzliyi prinsipindən çıxış edirdilər. Eyni zamanda, “Müsavat”ın 20 yaşına çatmış azərbaycanlı vətəndaşlara seçki hüququ verilməsi tələbi demokratik baxımdan mütərəqqi olsa da, praktikada siyasi balansı dəyişdirə biləcək addım kimi qiymətləndirilirdi.
Eyni dövrdə Gəncədə N. Yusifbəylinin rəhbərlik etdiyi Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası fəaliyyət göstərirdi. Bu partiyanın əsas ideyası Rusiya dövlətinin muxtar ərazilərin federasiyasına çevrilməsi idi. Burada əsas fərq ondan ibarət idi ki, “Müsavat” daha çox milli muxtariyyət modelini irəli sürürdüsə, Türk Ədəmi-Mərkəziyyət daha geniş federativ struktur təklif edirdi. Bu fərqlilik Azərbaycan siyasi düşüncəsində müxtəlif yanaşmaların mövcudluğunu göstərirdi.
Digər tərəfdən, Ə. Topçubaşov və F. Xoyski kimi siyasi xadimlərin təmsil olunduğu Müstəqil Demokratik Qrup daha liberal və hüquqi əsaslara söykənən dövlət idarəetmə modelini müdafiə edirdi. RSDFP-nin yerli təşkilatı olan “Hümmət” isə sosialist ideologiyaya yaxın mövqe tutaraq fəhlə və sosial təbəqələrin maraqlarını ön plana çəkirdi. İttihad Partiyası isə daha çox dini-siyasi birlik ideyasını əsas götürürdü.
Bu müxtəliflik göstərir ki, həmin dövrdə Azərbaycan siyasi mühiti vahid ideoloji xəttə malik deyildi. Əksinə, müxtəlif ideoloji cərəyanlar paralel şəkildə inkişaf edir və bir-biri ile rəqabət aparırdı. Bu vəziyyət milli dövlətçilik ideyasının formalaşmasını həm çətinləşdirir, həm də zənginləşdirirdi.
İttihadi-İslam Partiyasının ideoloji əsasları islamı yalnız dini sistem kimi deyil, həm də siyasi, hüquqi və sosial norma kimi qəbul etməyə əsaslanırdı. Onların fikrincə, islam cəmiyyətin bütün sahələrini tənzimləyən əsas struktur idi. Bu yanaşma bir tərəfdən cəmiyyətin birləşməsini hədəfləyirdisə, digər tərəfdən müasir siyasi idarəetmə modelləri ilə müəyyən ziddiyyət yaradırdı.
Bu dövrdə siyasi qüvvələrin gələcək dövlət quruluşuna münasibəti 1917-ci ilin aprelində Bakıda keçirilən Qafqaz müsəlmanlarının qurultayında daha açıq şəkildə ortaya qoyuldu. Qurultay təkcə regional deyil, ümumrusiya müsəlmanlarının siyasi gələcəyi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.
Qurultayda müzakirə olunan əsas məsələlərdən biri Müvəqqəti hökumətə münasibət idi. Burada ortaya çıxan əsas ziddiyyət ondan ibarət idi ki, Müvəqqəti hökumət demokratik islahatlar vəd etsə də, milli məsələlərin həllini gələcəyə – Müəssislər Məclisinə təxirə salırdı. Bu isə milli qüvvələr tərəfindən qeyri-müəyyənlik kimi qiymətləndirilirdi.
Qafqaz müsəlmanlarının qurultayı Rusiya müsəlmanlarının siyasi aktivliyini artırdı və onların milli maraqlarını daha sistemli şəkildə ifadə etməyə imkan yaratdı. Qurultayda milli hərəkatın gücləndirilməsi və demokratik respublika prinsiplərinə əsaslanan dövlət quruluşu ideyası ön plana çəkildi. Bu addım artıq milli düşüncənin sadəcə mədəni çərçivədən çıxaraq siyasi forma almağa başladığını göstərirdi.
“Müsavat” və Türk Ədəmi-Mərkəziyyət partiyaları Rusiyanın demokratik federativ respublikaya çevrilməsi və Azərbaycana geniş milli-ərazi muxtariyyəti verilməsi təklifi ilə çıxış etdilər. Lakin bu ideyalar hamı tərəfindən qəbul edilmədi. İslamçılar, sosialistlər, bolşeviklər və menşeviklər daha çox Rusiya dövlətinin ərazi bütövlüyünün qorunmasını müdafiə edirdilər. Bu durum isə milli və imperiya maraqları arasında ciddi ziddiyyət yaradırdı. 1917-ci ilin oktyabrında Bakıdakı Türk Ədəmi-Mərkəziyyət Partiyası ilə “Müsavat”ın birləşməsi baş verdi. Bu birləşmə siyasi konsolidasiyanın nəticəsi idi və milli qüvvələrin daha güclü platformada çıxış etməsinə imkan yaratdı. Birləşmiş partiyanın proqramında federativ Rusiya daxilində Azərbaycana geniş muxtariyyət tələbi əsas yer tuturdu.
Bu mərhələni siyasi baxımdan analiz etdikdə aydın olur ki, milli qüvvələr artıq fərqli ideoloji yanaşmalardan tədricən vahid siyasi xəttə doğru hərəkət edirdilər. Bu inkişaf isə gələcək dövlətçilik ideyasının formalaşması üçün mühüm baza yaradırdı.
1917-ci ilin payızına doğru milli-demokratik qüvvələr daha açıq şəkildə milli dövlətçilik ideyasını gündəmə gətirməyə başladılar. Onlar öz gələcəklərini Müəssislər Məclisinin qərarlarına bağlamışdılar. Lakin bu addım eyni zamanda siyasi qeyri-müəyyənlik də yaradırdı. Çünki Müəssislər Məclisinin nəticələri əvvəlcədən proqnozlaşdırıla bilmirdi.
Bolşeviklərin 1917-ci ilin oktyabrında həyata keçirdiyi çevriliş isə vəziyyəti daha da dəyişdirdi. Bu hadisə ilk mərhələdə milli hərəkatlarda ümid yaratdı. Çünki bolşeviklər bir sıra mühüm sənədlər qəbul etdilər: “Sülh haqqında dekret”, “Rusiya xalqlarının hüquq bəyannaməsi” və “Rusiya və Şərqin bütün müsəlman zəhmətkeşlərinə” müraciət.
Bu sənədlər formal olaraq xalqlara öz müqəddəratını təyin etmək hüququ verirdi. Lakin praktikada bu hüquqların necə həyata keçiriləcəyi qeyri-müəyyən idi. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, bu sənədlər daha çox siyasi təsir vasitəsi kimi istifadə olunurdu, real hüquqi təminat mexanizmi isə zəif idi. Bolşeviklərin oktyabr çevrilişindən sonra Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyət daha da mürəkkəbləşdi. Formal olaraq elan edilən yeni siyasi şüarlar və sənədlər real güc balansını dərhal dəyişməsə də, bölgədə siyasi gözləntiləri ciddi şəkildə artırdı. Xüsusilə milli qüvvələr bu prosesə ikiqat yanaşırdı: bir tərəfdən hüquqi azadlıq vədini müsbət qarşılayır, digər tərəfdən isə bu vədlərin icra mexanizminə şübhə ilə baxırdılar.
Bakı Sovetinin fəaliyyəti bu dövrdə daha da gücləndi və siyasi proseslərə təsir imkanları genişləndi. S. Şaumyanın rəhbərlik etdiyi bolşevik struktur təkcə siyasi idarəetmə ilə deyil, həm də təşkilati və hərbi imkanlarla mövqeyini möhkəmləndirməyə çalışırdı. Bu fəaliyyət isə Bakıdakı siyasi rəqabəti daha kəskin və qarşıdurmalı hala gətirdi.
Sovet rəhbərliyi milli partiyaların artan nüfuzunu məhdudlaşdırmaq üçün inzibati və təşkilati üsullardan istifadə edirdi. Seçkilərin vaxtının son ana qədər açıqlanmaması da bu siyasətin tərkib hissəsi idi. Bu cür yanaşma siyasi proseslərin şəffaflığını azaldır və ictimai etimadı zəiflədirdi. Nəticədə siyasi sistem formal olaraq mövcud olsa da, real rəqabət bərabər şəraitdə aparılmırdı.
Bütün bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, 1917-ci il oktyabrın 22-də Bakı Sovetinə keçirilən seçkilər mühüm nəticə verdi. “Müsavat” partiyası bu seçkilərdə eserləri, menşevikləri, bolşevikləri və daşnakları geridə qoyaraq böyük üstünlük əldə etdi. Bu fakt göstərir ki, Bakı əhalisinin müəyyən hissəsi milli-demokratik qüvvələrə daha çox etimad göstərirdi.
Lakin bu qələbə siyasi sabitlik yaratmadı. Əksinə, güclənən “Müsavat”ın mövqeyi digər siyasi qüvvələrlə ziddiyyəti daha da artırdı. Bu vəziyyət Cənubi Qafqazda siyasi parçalanmanı dərinləşdirən əsas amillərdən birinə çevrildi. 1917-ci ilin sonuna doğru Cənubi Qafqazda mövcud olan Zaqafqaziya Komissarlığı artıq daxili ziddiyyətləri aşmaqda çətinlik çəkirdi. 1917-ci il noyabrın 11-də Tiflisdə regionun əsas siyasi qüvvələrinin nümayəndələri – gürcü menşevikləri, “Müsavat”, “Daşnaksutyun” və sağ eserlər bolşevik hökumətini tanımaqdan imtina etdilər.
Bu qərar faktiki olaraq regionun müstəqil idarəetmə modelinə keçid cəhdi idi. Qərara alındı ki, Ümumrusiya Müəssislər Məclisi məsələyə qərar verənə qədər Cənubi Qafqazı idarə etmək üçün Zaqafqaziya Komissarlığı fəaliyyət göstərsin.
Noyabrın 15-də yeni hökumət elan olundu və ona gürcü menşeviki E. P. Gegeçkori rəhbərlik etdi. Azərbaycan nümayəndələri də bu hökumətdə təmsil olundu. F. X. Xoyski, M. Y. Cəfərov və X. Məlikaslanov kimi şəxslərin daxil edilməsi formal olaraq balans yaratsa da, real siyasi qərarvermə prosesində bərabərlik tam təmin olunmamışdı.
Komissarlığın əsas zəifliyi onun vahid hərbi gücə malik olmaması idi. Bu səbəbdən regionda təhlükəsizlik və idarəetmə funksiyaları tam yerinə yetirilə bilmirdi. Digər tərəfdən, Osmanlı dövləti ilə münasibətlər məsələsində də ciddi fikir ayrılıqları mövcud idi. Müsəlman fraksiyası müharibəni davam etdirməyin əleyhinə çıxır, gürcülər diplomatik razılaşmanı üstün tutur, ermənilər isə daha radikal mövqe sərgiləyirdilər. Bu ziddiyyətlər Komissarlığın daxili sabitliyini zəiflədir və qərar qəbulunu çətinləşdirirdi.
Dekabrın 5-də Ərzincanda Zaqafqaziya Komissarlığı ilə Osmanlı dövləti arasında barışıq imzalandı. Bu hadisə müharibənin müvəqqəti dayanmasına səbəb olsa da, regionda uzunmüddətli sabitlik yaratmadı. Çünki siyasi maraqlar və ərazi iddiaları hələ də açıq qalırdı.
Komissarlığın dekabrın 19-da qəbul etdiyi qərara əsasən, Qafqaz cəbhəsində rus ordusunun tərxis olunması və onun yerində milli ordu hissələrinin yaradılması nəzərdə tutulurdu. Bu qərar formal olaraq təhlükəsizlik məqsədi daşısa da, praktikada silahlı qüvvələrin parçalanmasına və nəzarətsiz vəziyyətin yaranmasına səbəb oldu.
Xüsusilə erməni və gürcü hərbi birləşmələrinin daha sürətli formalaşması regionda güc balansını dəyişdi. Azərbaycanlı hərbi hissələrin yaradılması isə daha gec və çətin baş verdi. Bu fərq gələcəkdə siyasi və hərbi qarşıdurmaların əsas səbəblərindən birinə çevrildi. Azərbaycanlılardan ibarət ordu hissələrinin yaradılması ciddi çətinliklərlə üzləşdi. Bunun əsas səbəblərindən biri rus imperiya ordusunda azərbaycanlıların ayrıca hərbi strukturda xidmət etməməsi idi. Yəni milli hərbi kadr bazası demək olar ki, mövcud deyildi.
Digər mühüm amil isə siyasi etimadsızlıq idi. Azərbaycan əhalisi həm rus hakimiyyətinə, həm də yeni yaranan güc mərkəzlərinə qarşı ehtiyatlı davranırdı. Bu səbəbdən orduya kütləvi şəkildə qoşulma prosesi zəif gedirdi.
Bununla yanaşı, rus ordusunun tərxis olunmuş əsgərlərinin silahlanma vəziyyəti regionda xaotik vəziyyət yaratdı. Silahların nəzarətsiz şəkildə yayılması müxtəlif silahlı qrupların formalaşmasına səbəb oldu. Bu isə siyasi prosesləri daha da qeyri-sabit hala gətirdi.
Şamxor hadisəsi bu dövrün ən kritik məqamlarından biri oldu. Burada tərxis olunan rus əsgərləri ilə yerli qüvvələr arasında toqquşmalar baş verdi. Hadisələr nəticəsində kəndlərin yandırılması və mülki əhalinin zərər görməsi regionda gərginliyi daha da artırdı. Bu hadisə artıq siyasi böhranın sosial faciəyə çevrildiyini göstərirdi. 1918-ci ilin əvvəlində Zaqafqaziya Komissarlığının zəifliyi onun fəaliyyətini davam etdirməsini qeyri-mümkün etdi. Bu səbəbdən 1918-ci il fevralın 22-də Zaqafqaziya Seyminin yaradılması barədə qərar qəbul edildi.
Seymin yaradılması regionda yeni siyasi idarəetmə modelinə keçid cəhdi idi. Lakin bu model də daxili ziddiyyətlərdən azad deyildi. Azərbaycan, gürcü və erməni fraksiyaları arasında siyasi baxış fərqləri ciddi şəkildə qalırdı.
Seymdə Azərbaycan nümayəndələrinin mövqeyi daha çox milli hüquqların müdafiəsinə yönəlmişdi. Lakin digər fraksiyaların fərqli strateji məqsədləri bu prosesləri çətinləşdirirdi. Xüsusilə Bakı hadisələri və Şaumyan rəhbərliyindəki siyasət Azərbaycan nümayəndələrinin mövqeyini daha da sərtləşdirdi.
Seym daxilində çıxışlar artıq emosional və ultimativ xarakter almağa başlamışdı. Bu vəziyyət isə göstərir ki, siyasi dialoq mərhələsi tədricən qarşıdurma mərhələsinə keçirdi. 1918-ci ilin may ayının sonlarına doğru Zaqafqaziyada mövcud olan siyasi vəziyyət artıq tamamilə parçalanma mərhələsinə çatmışdı. Zaqafqaziya Seymi faktiki olaraq vahid qərar qəbul edə bilən orqan kimi fəaliyyətini dayandırmışdı. Gürcü, erməni və Azərbaycan nümayəndəlikləri arasında ideoloji və siyasi fərqlər o qədər dərinləşmişdi ki, ortaq idarəetmə modeli artıq real görünmürdü. Hər bir tərəf öz milli maraqlarını qorumağı daha prioritet hesab edirdi.
Bu şəraitdə Gürcüstan tərəfi ilk olaraq müstəqillik yoluna yönəldi. Ermənistan da paralel şəkildə öz dövlət quruculuğu istiqamətində addımlar atırdı. Azərbaycan nümayəndə heyəti isə həm regiondakı təhlükəsizlik vəziyyətini, həm də Bakı və ətraf ərazilərdə baş verən hadisələri nəzərə alaraq, artıq mövcud siyasi sistem daxilində qalmağın mümkün olmadığını dərk edirdi. Bu mərhələdə əsas məsələ təkcə siyasi müstəqillik deyil, həm də xalqın təhlükəsizliyi və idarəetmənin təmin edilməsi idi.
Azərbaycan nümayəndələri Tiflisdə toplaşaraq mövcud vəziyyəti qiymətləndirdilər. Müzakirələr zamanı belə nəticəyə gəlindi ki, Zaqafqaziya Seyminin saxlanılması artıq real deyil və Azərbaycan xalqının gələcəyi üçün yeni siyasi forma yaradılmalıdır. Bu qərarın arxasında həm regional parçalanma, həm də mərkəzi hakimiyyətin tam iflası dayanırdı.
Nəticə etibarilə, 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinis yaranması haqqında İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edildi. Bu sənəd Azərbaycan xalqının öz müqəddəratını təyin etməsi baxımından tarixi bir dönüş nöqtəsi idi.
İstiqlal Bəyannaməsinə əsasən, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə və İslam dünyasında ilk parlamentli respublika kimi elan olundu. Bu dövlətin əsas prinsipləri milli suverenlik, hüquqi bərabərlik və demokratik idarəetmə idi. Qərarda həmçinin bütün vətəndaşların millətindən, dinindən və sosial vəziyyətindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlara malik olması vurğulanırdı.
Bu elan sadəcə formal siyasi addım deyildi. O, uzun müddət davam edən imperiya idarəçiliyinin dağılması, regiondakı siyasi boşluq və milli hərəkatların güclənməsi nəticəsində yaranmış tarixi zərurətin məntiqi nəticəsi idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə xalq ilk dəfə olaraq öz dövlətini qurmaq imkanı əldə etdi və milli dövlətçilik ideyası real siyasi formaya çevrildi.
Beləliklə, 28 may 1918-ci il Azərbaycan tarixində yeni dövrün başlanğıcı oldu və milli dövlətçiliyin təməli qoyuldu. Bu hadisə təkcə siyasi bir qərarın qəbul edilməsi deyildi, həm də uzun müddət formalaşan milli özünüdərk prosesinin real nəticəyə çevrilməsi idi. Hesab edirəm ki, bu mərhələyə gətirən əsas səbəb təkcə xarici imperiya sisteminin zəifləməsi yox, eyni zamanda daxildə milli qüvvələrin artıq əvvəlki idarəetmə formaları ilə yaşamağın mümkün olmadığını dərk etməsi idi.
Eyni zamanda, bu dövr göstərdi ki, siyasi boşluq yarananda milli ideya daha sürətlə konkret dövlət modelinə çevrilir. Yəni 28 may sadəcə bir “elan” deyil, həm də illərlə yığılan siyasi təcrübənin, mübarizənin və ideoloji axtarışların nəticəsi idi. Mən belə düşünürəm ki, əgər Zaqafqaziyada ortaq idarəetmə sistemi bir az daha sabit qala bilsəydi belə, milli qüvvələrin artıq formalaşmış siyasi iradəsini tam saxlamaq mümkün olmazdı. Bu baxımdan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranması həm tarixi zərurət, həm də milli siyasi şüurun yetkinləşməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Vəli Xaspoladov
(Tarixçi)