Bu gün dünya Qoruqlar və Milli Parklar günüdür

Bu gün, 11 yanvar, dünya miqyasında Qoruqlar və Milli Parklar Günü kimi qeyd olunur. Görünüşdə sadə bir tarix olsa da, əslində bu gün təbiətin insanlara ünvanladığı ilk kollektiv çağırışlardan birinin ildönümünü xatırladır. 1917-ci il yanvarın 11-də dünyada nadir canlıları qorumaq məqsədilə ilk dövlət qoruğu – Barquzin Dövlət Qoruğu yaradıldı və təbiət “toxunulmaz” anlayışı ilə ilk dəfə tanış oldu.

Postxronika.az xəbər verir ki, Azərbaycan üçün bu gün həm qorunan ərazilərə nəzər salmaq, həm də itirilmiş yerlərin boşluğunu hiss edib düşünmək günüdür. Xəritəyə baxanda bəzi ərazilər yalnız coğrafi nöqtələr deyil – onlar suyu saxlayır, torpağı qoruyur, meşəni yaşadır, quşların yolunu azdırmır. Dövlət qoruqları məhz bu səssiz, amma həyati vəzifəni daşıyan torpaqlardır. Rəsmi statistikaya görə, bu ərazilər ölkə ərazisinin təxminən yeddi faizini təşkil edir, amma onların yükü bu rəqəmdən qat-qat ağırdır.

Azərbaycanın qoruq tarixinin başlanğıcı 1925-ci ilə, Göygöl ətrafında təbiətin qorunması təşəbbüsü ilə bağlıdır. O vaxtdan etibarən ölkənin müxtəlif coğrafi zonalarında – dağlarda, düzənliklərdə, bataqlıqlarda, çayboyu meşələrdə – ekosistemlərin öz qanunları ilə yaşadığı ərazilər yaradıldı. Hər bir zonanın özünəməxsus həyat ritmi və ekosistemi vardı.

Zəngilanın Bəsitçay dərəsində minillik çinarların kölgəsində qurulan təbii tarazlıq yalnız ağaclardan ibarət deyildi. Burada çinar sadəcə bitki deyil, həm də yaddaş daşıyıcısı idi. Az yayılmış şərq çinarı məhz bu dərədə qorunurdu. Lakin işğal illərində bu uzunömürlü ağacların çoxu məhv edildi və səssiz qaldı.

Kür çayı boyunca uzanan Qarayazı meşələri isə düzənlik Azərbaycanın yaşıl sətirlərini təşkil edirdi. Tuqay meşələrində maralların izləri, qunduzların səssiz fəaliyyəti və minlərlə quşun səsi bu ərazini canlı saxlayırdı. Meşələr çayı qoruyur, çay isə meşələrə həyat verirdi. İnsan müdaxiləsi bu tarazlığı pozsa da, qoruq statusu müəyyən dərəcədə onu qorumağa imkan verdi.

Laçın dağlarının sinəsində yerləşən Qaragöl isə başqa bir səssiz həyatın ünvanı idi. Alp çəmənlikləri ilə əhatələnmiş bu göl ekoloji baxımdan həssas idi. Uzun illər işğal altında qalması onun təbii ritmini pozdu və ekosistemi zədələndi.

Cənub bölgəsində Qızılağac körfəzi quşların dayanacağı, qışlama və yuvalama məkanı idi. Qutanlar, qızılqazlar və nadir su quşları üçün bu ərazi yalnız su hövzəsi deyil, eyni zamanda təhlükəsiz liman idi. Qızılağacın beynəlxalq əhəmiyyəti təsadüfi deyildi. Lakin qanunsuz ov və ekoloji dəyişikliklər bu bölgədəki canlı müxtəlifliyə ciddi zərbə vurdu.

Qax dağlarındakı İlisu ərazisi isə meşə ilə çəmənliyin sərhədində özünəməxsus həyat qaydaları ilə diqqət çəkirdi. Burada ayılar, marallar və dərman bitkiləri mövcud idi. Bu qoruq həm təbiətin, həm də elmin sığınacağı idi – burada təbiət öyrənilir, müşahidə edilir və qorunurdu.

Bozdağın quraq meşələri, Türyançay ərazisində qorunan bitki və heyvanlar ilə zəngin bir ekosistem formalaşdırmışdı. Ardıc, saqqızağacı və az su ilə yaşaya bilən digər canlılar burada özünəməxsus tarazlıq yaratmışdı. Kiçik müdaxilə belə bu balansı poza bilərdi.

Zaqatala qoruğu isə Böyük Qafqazın cənub yamacında təbiətin ən zəngin qatlarını birləşdirirdi. Burada meşələr, alp çəmənliyi və qayalıqlar bir arada mövcud idi. Minlərlə bitki və heyvan növü bu ərazini təbiət laboratoriyasına çevirirdi.

Bütün bu qoruqların taleyi 2020-ci ilə qədər eyni deyildi. İşğal altında qalan ərazilərdə meşələr qırıldı, torpaq talandı, ekosistemlər məhv edildi. Prezident İlham Əliyevin açıqladığı faktlar və peyk görüntüləri göstərir ki, bu proses təsadüfi deyil, məqsədyönlü şəkildə həyata keçirilib.

Qoruqlar günü yalnız qorunan əraziləri xatırlamaq üçün deyil, həm də itirilməyənləri qorumaq və itirilənləri bərpa etmək məsuliyyətini xatırlamaq üçün qeyd olunur. Qoruq sadəcə hasarlanmış torpaq deyil; o, gələcək nəsillərin nəfəsi və təbiət abidəsidir.

Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin məlumatına görə, xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri bioloji, elmi, mədəni və estetik əhəmiyyətə malikdir. Buraya nadir və nəsli kəsilməkdə olan bitki və heyvan növlərinin yayıldığı torpaq və su sahələri daxildir və onlar təsərrüfat dövriyyəsindən çıxarılır.

Hazırda Azərbaycanda 913 mindən çox hektarı əhatə edən milli parklar, dövlət təbiət qoruqları və təbiət yasaqlıqları fəaliyyət göstərir və ölkə ərazisinin 10 faizindən çoxunu təşkil edir. Milli parkların yaradılmasına 2003-cü ildən başlanılıb, 2025-ci ilin iyul ayında İlisu və Axar-Baxar milli parklarının yaradılması ilə onların sayı 12-yə çatıb.

Nazirlik vurğulayır ki, qoruqların genişləndirilməsi bioloji müxtəlifliyin qorunması, ekoloji tarazlığın təmin edilməsi və ekoturizmin inkişafı baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir.